Liefdeswiskunde – Stephen Sondheims ‘A Little Night Music’

Als je een naam zou moeten noemen van de belangrijkste figuur binnen het Amerikaanse muziektheater van de tweede helft van de twintigste eeuw, zal die van Stephen Sondheim vrijwel zeker bovenaan eindigen. Als tekstschrijver en als componist had hij een enorme invloed op de ontwikkeling van met name de Broadway-musical. Sondheim werd in 1930 in New York geboren. Zijn ouders keken nauwelijks naar hem om. Toen zij later scheidden en zijn moeder met hem verhuisde naar een boerderij in Bucks County in Penssylvania had hij het geluk onder de hoede te worden genomen door Oscar Hammerstein. De beroemde Broadway toneel- en tekstschrijver en producer vormde een illuster duo met componist Richard Rodgers; samen stonden zijn model voor het klassieke Broadway, met The Sound of Music als hun grootste internationale succes.

Company en Follies
Hammerstein werd een vaderfiguur en mentor voor Sondheim, en liet hem al op jonge leeftijd meewerken aan zijn projecten. Zo werkte Sondheim als 17-jarige al als assistent mee aan Allegro, de nieuwe musical van Rodgers en Hammerstein. In de jaren ’50 en ’60 was hij een veelgevraagd schrijver en verzorgde veel liedteksten voor andere componisten, zoals West Side Story voor Leonard Bernstein. Hoewel Sondheim in1954 op 24-jarige leeftijd al zijn eerste eigen musical componeerde, Saturday Night, zou het tot 1970 duren voor hij zelf definitief doorbrak als componist met de musical Company. De musical was een vlijmscherpe blik op het leven van een vrijgezel die op het punt staat 35 te worden en zijn kring van getrouwde vrienden.

In Company ontkracht Sondheim gedecideerd de mythe van het goede huwelijk en het concept van ‘zij leefden nog lang en gelukkig’, tot die tijd hét kenmerk van vrijwel elke Broadway-musical. Sondheims conceptuele benadering van het genre zie je ook duidelijk in Follies uit 1971, waarin oud-medewerkers van een vervallen Broadway-theater dat binnenkort gesloopt zal worden nog een keer bij elkaar komen en terugblikken op de geschiedenis. Follies wordt zo een soort meta-musical over de musical, waarin bijna de hele historie van het genre voorbijkomt. Met deze twee musicals breekt Sondheim met de grote sentimentele Broadwaytraditie en geeft het publiek een nieuwe, meer intellectuele musical.

Een muzikale zedenkomedie
In 1973 besluit Sondheim met A Little Night Music het trio musicals dat hem definitief op de muzikale kaart zette. Maar de componist lijkt met deze musical wel een andere richting in te slaan. De setting is niet langer het eigentijdse New York, zoals in Company en Follies, maar het Europa van rond de eeuwwisseling. De directe inspiratie voor het stuk is de film Sommarnattens leende (Glimlach van een zomernacht) van Ingmar Bergman, uit 1955. Bergman ging in deze film een technische uitdaging aan: ‘een komedie schrijven met een mathematische verhouding: man-vrouw, man-vrouw…vier paren. Hussel ze door elkaar en los de vergelijking op.’ Het uitgangspunt van de film en de musical is de romantische mismatch tussen allerlei personages, die uiteindelijk in de loop van de nacht de juiste partner moeten vinden. De zomernacht, waarin de zon in grote delen van Scandinavië nauwelijks ondergaat, staat garant voor broeierig verlangen én frustratie.

Sondheim was in eerste instantie van plan om uit de beginselen van Bergmans film een veel complexere structuur te destilleren, waarin het verhaal als het ware drie keer opnieuw opstart met drie keer een andere afloop. Het was Hugh Wheeler, die het tekstboek voor de musical schreef, die het wiskundige gegeven van de film veel directer overnam en van A Little Night Music een bijna klassieke zedenkomedie maakte met een knipoog naar Oscar Wilde en duidelijke echo’s van Shakespeares A Midsummer Night’s Dream. Hoewel Sondheim Wheelers bijdrage later in zijn leven tot ‘een van de beste half dozijn musicalteksten ooit’ rekende, vond hij de tekst in eerste instantie maar ‘saai en letterlijk’. De ernst, duisternis en melancholie die Sondheims eigen visie hadden gekenmerkt waren volledig verloren waren gegaan. De compositie was hij naar eigen zeggen dan ook vooral aangegaan als een muzikale vingeroefening, om te laten zien wat hij technisch allemaal in huis had.

De wals als symbool
Sondheim maakte een radicale en gedurfde muzikale vertaling van de mathematische opzet van Wheeler. A Little Night Music bestaat vrijwel volledig uit ‘ouderwetse’ muziek in drietelsmaten of varianten daarvan. Sondheim grijpt hiermee terug op de oorsprong van de harmonie als een spel van verhoudingen, als een spel van cijfers en proporties. Met name de wals, maar ook andere vormen van groepsdansen, staan in zijn muzikale structuur centraal, en verwijzen zo direct naar de negentiende eeuw waarin het verhaal gesitueerd is, waarin deze dansen ook vaak een sterke erotische connotatie hadden. De traditionele vierkwartsmaat van Broadway, de mars, ontbreekt zo volledig in de musical. Hoewel de musical dus op een terugkeer lijkt naar de ‘traditionele’ romantische waarden van Broadway, zien we hier opnieuw Sondheim de conceptuele denker die met de dansritmes in de musical een subtiel muzikaal spel speelt met zijn publiek. Dat wordt nog eens benadrukt door het feit dat ondanks de alomtegenwoordigheid van de wals er nergens een grote dansscène voorkomt in A Little Night Music; het enige grote sociale moment is een diner, een statisch gebeuren waar de muziek nu niet meteen vanaf spat.

Je zou deze dansen kunnen zien als muzikale paringsdansen waarin de verkeerde koppels met elkaar en de juiste koppels steeds om elkaar heen dansen. Hoewel de wals, en de andere dansen, altijd met twee personen wordt gedanst, komt er altijd een moment dat er van danspartner gewisseld moet worden, en er dus sprake is van een driehoek. Zo krijg je steeds snijlijnen tussen twee en drie, net zoals dat in de schematische opzet van de verhoudingen tussen de personages in het stuk het geval is: alle personages zijn onderdeel van koppels én van een of meerdere liefdesdriehoeken, en wisselen van seksuele partner alsof zij van danspartner wisselen. Dat is een tijdelijke, niet houdbare situatie; zoals de dans uiteindelijk altijd weer in koppels voortgezet moet worden, zullen ook de liefdesdriehoeken moeten ‘oplossen’ in koppels. Sondheims teksten spelen hierbij ook een grote rol: in veel duetten – zoals ‘You Must Meet My Wife’ of ‘It Would Have Been Wonderful’ wordt gesproken over een derde persoon, zodat ook hier het spel met tweeën en drieën terugkomt.

Ironische distantie
De goed doordachte en doorgewerkte muzikale structuur suggereert een bepaalde mate van afstandelijkheid, die ook door andere elementen wordt versterkt. Bergman, en Sondheim met hem, dacht dat de distantie die ontstaat door het verhaal in het verleden te situeren juist zou toevoegen aan het amusement van het stuk. Het publiek hoeft zich immers niet direct tot de personages te verhouden als ‘tijdgenoten’, maar kan zich concentreren op de inhoud en de humor. De orkestratie door Jonathan Tunick – Sondheim componeerde alleen het muzikale skelet – doet soms sterk denken aan Mahler en Ravel en verhoogt het historische gevoel van de musical. Bovendien bevat A Little Night Music de figuur van Frederika, dochter van Desiree Armfeldt, die in Bergmans film niet voorkomt. Met haar grootmoeder, Madame Armfeldt, staan zij enigszins buiten de handeling aangezien zij niet deelnemen aan de partnercarrousel. Zij dienen als een extra omlijsting, als beschouwers, wat het idee van de spanning tussen generaties in het stuk en een opvoeding in de mores van liefde en seks extra versterkt.

Sondheim kadert zijn musical daarnaast in met een ongewoon muzikaal element, dat al meteen aan het begin van het compositieproces vaststond. Als de musical begint horen we vijf zangers woordeloos kwinkeleren. Zij worden in de castlijst doorgaans bij naam genoemd – Mrs. Anderssen, Mr. Erlanson, Mr. Lindquist, Mrs. Nordstrom, Mrs. Segstrom – maar zijn als personages niet bij het verhaal betrokken en worden eerder ingezet als het koor in een antiek Grieks toneelstuk. Zij geven het publiek details en commentaar op de karakters en het verhaal. Zo zetten zij de handeling tijdelijk stil als Fredrik en Desiree elkaar na jaren weer terugzien en zingen in het nummer ‘Remember’ over de eerste romantische ontmoeting van de twee. Vaak maken zij de onuitgesproken gedachten van de personages expliciet. Ook hier creëert Sondheim dus een extra laag.

Berekening en frustratie
De rode draad door de hele musical is de frustratie van de hoofdpersonen, en de berekening waarmee zij elkaar bespelen. Ook dit weet Sondheim muzikaal prachtig te treffen. Zo laat hij Frederika een bepaalde figuur op de piano oefenen waarbij zij moet vermijden dat zij de herhaalde noten van een driekwartsmaat accentueert als een drietelsmaat. Met andere woorden: in haar pianospel moet zij voorkomen dat zij van koppels groepen van drie maakt, de valkuil waarin de anderen vallen. Met bijna mechanische precisie en controle herhaalt zij haar figuren. Daartegenover stelt Sondheim het oefenen op de cello van haar vermoedelijke halfbroer Henrik: wilde, ontregelend, gepassioneerd, vol frustratie over zijn situatie.

Diezelfde mix van frustratie en berekening klinkt door in een nummer als ‘Now’, waarin Fredrik de verschillende verleidingstactieken overweegt die hij op Anne, zijn jonge echtgenote, zou kunnen loslaten om ervoor te zorgen dat zij eindelijk met hem naar bed gaat; na elf maanden is het huwelijk nog altijd niet geconsumeerd. Hij doet dat als de typische advocaat die hij is, alsof hij de mogelijke argumentatielijnen – enerzijds, anderzijds –  voor een juridisch stuk afwerkt. Bij elke nieuwe optie speelt Sondheim met de harmonie van de muziek, tot we helemaal aan het einde bij de oorspronkelijke optie terugkomen én de oorspronkelijke toonsoort. Het is des te knapper van Sondheims muziek dat hij dit soort spelletjes subtiel houdt en er niet de aandacht op vestigt.

Send in the clowns
Het zonder twijfel populairste nummer uit A Little Night Music, dat door talloze artiesten gezongen en bewerkt is, is ‘Send in the Clowns’. Grappig genoeg schreef Sondheim dit beroemde nummer pas betrekkelijk laat in het compositieproces van de musical, toen de repetities al lang begonnen waren. Hij zag hoe Glynis Johns, die in de eerste productie Desiree Armfeldt speelde, in een scène volledig de show stal van acteur Len Cariou die Fredrik speelde en besloot ter plekke dat zij een groot solonummer moest krijgen. Hij schreef ‘Send in the clowns’ in een avond, voor de specifieke talenten van Johns, die in de eerste plaats actrice was en geen zangeres. Dat verklaart het half gesproken, half gezongen karakter van het nummer, zonder lange, uitgesponnen lyrische lijnen.

Toch is het nummer zeker niet zomaar een ingevoegd moment om een ster iets extra’s te geven. De titel verwijst naar een standaard zegswijze in het theater: de clowns stuur je binnen als afleidingsmanoeuvre voor het publiek op het moment dat er iets verkeerd is gegaan. Desiree, de actrice, heeft zojuist Fredrik voorgesteld om hem te redden van zijn huwelijk en samen door het leven te gaan, maar hij wijst haar af. Op dat moment kan zij even niet terugvallen op haar gebruikelijke charme en sarcasme, is zij niet in staat haar rol te improviseren. Door zich bloot te geven en zich kwetsbaar op te stellen is zij afgeweken van haar gebruikelijke script, en ze vervalt als actrice in theatertermen om te verhullen dat zij op dat moment haar tekst even kwijt is. Maar wat ‘Send in the clowns’ doet is juist haar vernedering op dat moment, de echte, rauwe emoties, extra belichten: Desiree staat hier te kijk als echt, gekwetst mens. Door expliciet te vragen om een afleidingsmanoeuvre, maar intussen haarfijn te beschrijven wat er tussen haar en Fredrik mis is gelopen, vestigt zij de aandacht alleen maar nog meer op zichzelf.

De zomernacht glimlacht
De clowns in het nummer verwijzen natuurlijk ook naar de personages in A Little Night Music: de dwazen. Madame Armfeldt vertelt in het begin dat de zomernacht drie keer lacht: voor de jongeren, die niets weten; voor de dwazen, die te weinig weten; en voor de ouderen, die te veel weten. Desiree zingt het al: ‘Where are the clowns? Quick, send in the clowns! Don’t bother, they’re here.’ De eerste glimlach van de zomernacht is voor Henrik en Anne, de laatste voor Madame Armfeldt als zij in het bijzijn van Frederika vredig heengaat. Maar voor zij sterft merkt ze nog op dat de glimlach voor de dwazen vannacht bijzonder breed is geweest. Het zijn dan ook vooral Fredrik en Desiree en hun soms pijnlijke paringsdans die het hart van de musical vormen. Het interessante aan Sondheims dwazen is dat zij zelfbewust zijn; je krijgt de hele tijd het gevoel dat de personages zelf maar al te goed weten dat het leven dat zij leiden hol is, maar toch zijn ze pas na veel omwegen in staat hier iets aan te doen.

Het is dan ook bijzonder toepasselijk dat de titel van A Little Night Music direct verwijst naar Eine kleine Nachtmusik, de serenade voor strijkers van Mozart. Want net als Mozart in zijn volwassen opera’s geeft Sondheim blijk van een nietsontziend begrip van de onvolkomenheden van de mens, vermengd met de nodige compassie. Die tweeslachtigheid tekent het einde van de musical, als iedereen dan toch met de juiste partner over lijkt te blijven. Maar dat zij uiteindelijk allemaal ‘de liefde vinden’ zegt misschien niet zo heel veel. Want merkte Charlotte eerder in het nummer ‘Every Day a Little Death’ niet al op: ‘Love’s disgusting / Love’s insane / A humiliating business’? En offeren alle personages niet ook iets wezenlijks op? Sondheim merkte eens op: ‘Hal [regisseur Harold Prince] had de show eens omschreven als ‘slagroom met messen’, maar hij was meer geïnteresseerd in de slagroom en ik was meer geïnteresseerd in de messen.’ En laat het nou juist die spanning zijn die A Little Night Music zo geestig en gelaagd maakt; een behoorlijk onromantische romantische komedie.

Alle afbeeldingen van de productie: ©Marco Borggreve.

RSS
Follow by Email
Facebook
Twitter
LinkedIn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *